Ustawa antylichwiarska z 2024 roku – co się zmieniło? 

W 2024 roku w życie weszła nowa ustawa antylichwiarska, której celem jest wzmocnienie ochrony konsumentów korzystających z pożyczek i kredytów. Zmiany dotyczą m.in. ochrony konsumentów i zakresu kontroli KNF nad instytucjami pozabankowymi. Skutki ustawy dotyczą więc zarówno zwykłych klientów, jak i większe podmioty, dlatego postanowiliśmy bliżej przyjrzeć się tej kwestii i rozwiać wszelkie wątpliwości. 

Czym jest ustawa antylichwiarska?

Ustawa antylichwiarska to potoczna nazwa ustawy w celu przeciwdziałania lichwie, która ma na celu ochronę konsumentów przed nadmiernymi kosztami zobowiązań, czyli tzw. lichwą. W praktyce oznacza to, że banki, firmy pożyczkowe czy inne podmioty udzielające finansowania nie mogą dowolnie kształtować kosztów zobowiązań, ponieważ ustawodawca narzuca im określone granice.

Poza ustawą antylichwiarską, polski rynek produktów finansowych regulowany jest również przez szereg innych aktów prawnych, takich jak ustawa o kredycie konsumenckim i ustawa o prawie bankowym. Ponadto, ten sektor działalności podlega unijnej dyrektywie CCD2, która nakłada wymagania, głównie odnośnie informowania konsumentów.

Nawet jeżeli jakieś działanie nie jest określone w ustawie antylichwiarskiej, nie oznacza to, że jest ono automatycznie dozwolone. Instytucje finansowe podlegają nadzorowi KNF i UOKiK, które mogą interweniować w przypadku prób obchodzenia przepisów lub stosowania praktyk, które są krzywdzące dla konsumentów.

Lichwa – od ilu procent się zaczyna?

Zgodnie z art. 359 § 2.1 Kodeksu cywilnego, maksymalna wysokość odsetek nie może w stosunku rocznym przekraczać dwukrotności wysokości odsetek ustawowych. Przy obecnej stopie referencyjnej NBP daje to maksymalnie ok. 20% rocznie. Jeśli naliczone odsetki są wyższe, to prawo traktuje takie zjawisko jako lichwę, co może skutkować unieważnieniem części umowy oraz odpowiedzialnością karną.

Nowa ustawa antylichwiarska – kluczowe zmiany

Nowa ustawa antylichwiarska obowiązuje od 1. stycznia 2024 roku. Regulacje wprowadzają istotne modyfikacje w zakresie maksymalnych kosztów zobowiązań, zasad udzielania finansowania oraz obowiązków instytucji pożyczkowych. Zobaczmy, jakie najważniejsze zmiany przyniosły nowe przepisy. 

Jakie są najważniejsze zmiany?

• limity kosztów pozaodsetkowych – pozaodsetkowy koszt krótkoterminowych (do 30 dni) pożyczek nie może przekraczać 5%, a w przypadku pozostałych zobowiązań, RRSO nie może być większe niż 20%. Całkowite koszty ograniczone są do 25% całkowitej kwoty zobowiązania. 
• zakaz rolowania długu – instytucje finansowe nie mogą udzielać nowych pożyczek na spłatę poprzednich, ponieważ takie działanie bardzo często wpędzało klientów w spiralę zadłużenia. 
• weryfikacja zdolności kredytowej – każdy złożony wniosek musi podlegać ocenie zdolności kredytowej na podstawie danych z baz BIK lub BIG i otrzymanych informacji o dochodach. 
• wymogi formalne – minimalny kapitał zakładowy firmy udzielającej pożyczek musi wynosić 1 mln zł (wcześniej było to 200 tys. zł). Taka firma może działać jedynie w formie spółki akcyjnej lub spółki z o.o. i musi mieć radę nadzorczą. 

Nadzór KNF nad pożyczkodawcami

Jedną z najważniejszych nowości wprowadzonych ustawą antylichwiarską z 2024 roku jest objęcie firm pożyczkowych bezpośrednim nadzorem Komisji Nadzoru Finansowego (KNF). Do tej pory pozabankowe instytucje pożyczkowe działały w znacznie luźniejszych ramach regulacyjnych niż banki, co prowadziło do ewentualnych nadużyć wobec konsumentów.

Każda firma pożyczkowa ma obowiązek figurować w rejestrze instytucji pożyczkowych prowadzonym przez KNF. Instytucje znajdujące się w rejestrze muszą regularnie przekazywać sprawozdania finansowe, raporty o udzielonych pożyczkach, kosztach oraz praktykach stosowanych wobec klientów.

KNF ma możliwość prowadzenia postępowań wyjaśniających, przeprowadzania kontroli oraz współpracy z policją i organami skarbowymi. Co więcej, organ nadzorczy może nakładać sankcje finansowe (do 150 tys. zł na członka zarządu i do 15 mln zł na firmę), jeżeli dany podmiot nie wywiązuje się ze swoich obowiązków lub łamie przepisy. W skrajnych przypadkach może nawet dojść do wykreślenia danej firmy z rejestru instytucji pożyczkowych. 

Jakie są konsekwencje zmian dla konsumentów?

Dla przeciętnego konsumenta zmiany w ustawie antylichwiarskiej oznaczają większą ochronę finansową, głównie ze względu na ukrócenie procederu rolowania pożyczek i nałożenie ograniczeń na wysokość kosztów pozaodsetkowych. Ze względu na ścisły nadzór KNF, znacznie maleje ryzyko nadużyć i stosowania nieuczciwych praktyk przez firmy pożyczkowe. 

Wprowadzone w prawie modyfikacje mogą również skutkować potencjalnie mniejszą dostępnością produktów finansowych. Niektóre mniejsze firmy pożyczkowe mogą wycofać się z rynku, gdy nie będą mieć możliwości dostosowania się do regulacji. Co więcej, osoby o niskiej zdolności kredytowej mogą mieć jeszcze mniejsze szanse na uzyskanie pożyczki, ze względu na konieczność dokładniejszego weryfikowania klientów przez pożyczkodawców. 

Czy ustawa antylichwiarska działa wstecz?

Ustawa antylichwiarska nie działa wstecz, wobec czego pożyczki udzielone przed wprowadzeniem zmian nie podlegają automatycznie jej ograniczeniom. Stare pożyczki pozostają na warunkach ustalonych w umowie, jednak konsumenci wciąż mogą korzystać z ogólnych przepisów Kodeksu cywilnego dotyczących nadmiernych odsetek czy klauzul abuzywnych.

Sytuacja wygląda nieco inaczej, gdy warunki danego zobowiązania zostają zmodyfikowane, np. ze względu na porozumienie obu stron. Jeżeli nastąpiło to po 1. stycznia 2024 roku, to obowiązuje wymóg sprawdzenia zdolności kredytowej oraz wszystkie ograniczenia, jakie przewiduje ustawa. 

Najczęściej zadawane pytania